Tham luận của Vinacam tại hội thảo phát triển bền vững cho ngành sầu riêng

Trước hết cám ơn Ban Tổ chức đã cho chúng tôi cơ hội bày tỏ cảm xúc và quan điểm tại cuộc hội thảo hôm nay. Xin chúc tất các quý vị đại biểu lời chúc sức khỏe, chúc hội thảo thành công để đưa nông sản Việt Nam trở lại đường đua xanh xuất khẩu. 

- Tôi sinh ra ở Thái Bình (đồng hương Bộ Trưởng Duy). Gia đình bố mẹ tôi đều chỉ học hết bình dân học vụ sau chống Pháp. Mẹ tôi năm nay đã 107 tuổi vẫn còn đọc được kinh Phật, nhưng Bố tôi trước khi mất thì cụ đã mù chữ trở lại. Thời của chúng tôi, con em nông dân ai cũng trải qua một tuổi thơ khốn khó đói ăn, thiếu mặc, giai đoạn 1972 thì học và ngủ tại hầm. Những người trong lứa tuổi của chúng tôi ngày bé ở nông thôn, có lẽ ai cũng đã từng tranh ăn với lợn khi mót lại những củ khoai lang dún trong nồi cám nấu với bèo của nó; chuyện mà nói ra bây giờ các bạn trẻ sẽ bảo là chuyện bịa. Những vất vả đã trải qua cho tôi hiểu sự cơ cực của người làm nông từ thời tấm bé. 

- Tôi dám chắc rằng tôi luôn có thời gian xuống với nông dân nhiều hơn bất cứ cán bộ của Cục BVTV nào ngồi đây. Do vậy tôi cảm nhận được nỗi đau của người Nông dân khi họ không còn gì trong tay. Giọt nước mắt của người nông dân với khuôn mặt hốc hác lấm lem bụi đất và những mảng trắng do mồ hôi kết lại trên tấm áo của họ khác xa những giọt nước mắt khác... Những giọt nước mắt ấy khiến chúng tôi không thể không lên tiếng! 

- Nói về sầu riêng: Có một thực tế, với người Nông dân đã phát triển vườn sầu riêng của mình các đây khoảng 10 năm thì cơ bản vốn đã được thu hồi và có lợi nhuận lớn trong hai niên vụ vừa qua; nhưng những người nông dân mới gây dựng vườn 5-3 năm nay, có những hộ, ngoài tài sản cắm hết vào ngân hàng, có khi vay cả vàng bán đi để đầu tư, đến nay khi thu hoạch giá rớt thê thảm, giá vàng lại tăng dựng đứng thì nguy cơ trốn nợ bỏ xứ mà đi là có thật, tương lai mờ mịt vô định của những đứa trẻ có thể thất học trong những gia đình này là có thật. Nước mắt của những người Nông dân ấy thôi thúc Vinacam phải lên tiếng. 

- Sầu riêng cùng các loại nông sản khác từng là kỳ vọng mang lại nguồn ngoại tệ lớn, góp phần thu hẹp cán cân thâm hụt thương mại giữa VN và trung Quốc mà theo đánh giá của nước ngoài nếu xuất khẩu đúng như kỳ vọng thì sẽ chiếm 1.6% GDP của Việt Nam. Nhưng kỳ vọng mang lại 3,7 tỷ usd cho xuất khẩu năm 2025 đang bị thách thức lớn khi sầu riêng bị trả lại do tồn dư Cdm (cadimi) và vàng O vượt ngưỡng cho phép. Tôi tin rằng đây không hẳn là lỗi của người trồng khi có nhà quản lý nói rằng do nông dân sử dụng phân, thuốc không đúng quy trình, thậm chí bón gấp 10 lần khuyến cáo.. mà phải thẳng thắn nhìn nhận đến lỗi của các nhà quản lý trong lĩnh vực phân bón, cây trồng, đặc biệt trong việc xử lý thông tin SPS đã cảnh báo Cdm… vượt ngưỡng trong Ớt, măng cụt, chôm chôm, sầu riêng từ 3 năm trước và trong phân DAP mà Vinacam đã báo động từ 31/7/2023. Tôi rất đồng tình với ý kiến của Bộ Trưởng Đỗ Đức Duy khi trả lời phỏng vấn Tiền phong mới đây “...khi các cơ quan có trách nhiệm vào cuộc thì ai sai người đó chịu trách nhiệm”. Chắc chắn phải có người chịu trách nhiệm cho vấn đề này! Cũng theo Bộ Trưởng Duy, cần tăng cường kiểm tra chất lượng phân bón… hoàn toàn đúng, nhưng chúng tôi cho rằng cần một cuộc cách mạng trong quản lý, lưu thông phân bón, bỏ những thủ tục rườm rà, những “giấy phép con” tạo đất sống để cơ chế xin cho tồn tại như Giấy phép lưu hành phân bón vì thực chất nó không có tác dụng gì nhiều cho công tác giám sát, quản lý, nó đã trở thành “hàng hoá” khi được chào bán công khai khi cả nước vẫn tồn tại cả chục ngàn công thức phân bón khác nhau! 

- Tôi là người đã gắn bó với ngành phân bón gần 40 năm và luôn có tương tác tốt với các nhà khoa học, các đối tác phân bón lớn trên quốc tế nên chúng tôi tương đối am hiểu về lĩnh vực này. Chúng tôi xây dựng Vinacam với triết lý kinh doanh xuyên suốt là không tìm kiếm lợi nhuận trên nước mắt của người nông dân. Xin thưa với hội nghị có những loại hàng như Clorua Amon được phép nhập khẩu nhưng Vinacam không nhập (Cái này đại diện của HQ có thể kiểm chứng). Tại sao vậy, vì chúng tôi biết rõ nó gây chai, thoái hoá đất nhanh, làm tăng dư lượng clo trên cây trồng, đặc biệt thuốc lá và là mặt hàng dễ làm nhái, làm giả kali miểng, urea hạt đục…để đánh lừa người tiêu dùng. 

- Nói về quy trình nhập khẩu và lưu thông phân bón: Tôi không có ý định đánh trống qua cửa nhà Sấm khi có các vị đại diện của cục BVTV ngồi đây, nhưng có thể nhiều người ở đây và đang theo dõi trực tuyến cũng chưa nắm hết đó là: theo quy định của Pháp luật, khi nhập khẩu vào VN dù đã được HQ thông quan (một trong những căn cứ quan trọng là giấy chứng nhận đủ tiêu chuẩn nhập khẩu của cơ quan giám định) thì trong lưu thông các Cơ quan quản lý thị trường, BVTV các địa phương vẫn phải quản lý giám sát. Thực tế hàng năm hai cơ quan này đã phát hiện và xử lý theo quy định hàng ngàn vi phạm về nhãn mác về chất lượng, về hàng nhái, hàng giả.. Cũng theo quy định, khi có những thông tin đáng tin cậy của người dân, tổ chức, doanh nghiệp hoặc trên phương tiện truyền thông mà có căn cứ xác đáng thì với trách nhiệm là người gác cửa, Cục BVTV, Cục QLTT phải kiểm tra, lấy mẫu giám định đối với hàng đang lưu thông trên thị trường. Nếu phát hiện, không phù hợp với quy định của Việt Nam, đặc biệt với chất độc hại như Cdm thì phải buộc tiêu hủy hoặc tái xuất với Quy trình chặt chẽ. Như vậy, không thể nói chúng tôi đã kiểm tra, đơn vị nhập khẩu thực hiện đúng quy trình, hàng nhập khẩu có giấy chứng nhận phù hợp… đã được thông quan để đánh giá lô hàng đã nhập khẩu là không có vấn đề. Nói như vậy là mới nói đến một nửa quy trình nhập khẩu, quản lý và lưu thông phân bón theo quy định của Việt Nam! 

Về Căn cứ để chúng tôi phản ánh lên Bộ NN từ T7/2023 (theo hồ sơ) 

Cho đến bây giờ chúng tôi không hiểu tại sao ngay sau khi nhận thông tin, Cục BVTV đã cử đoàn cán bộ kiểm tra nhưng không công bố kết quả, nếu mẫu đạt yêu cầu thì cần công bố để dư luận không hoang mang, còn nếu không đạt thì phải xử lý theo quy định của Pháp luật. Trong trường hợp này, nếu mẫu giám định về Cdm vượt ngưỡng mà không công bố thì không có cơ sở để xử lý số hàng mà doanh nghiệp tự thu hồi (Một hành động “đẹp” đã từng được cục trưởng cục BVTV đánh giá là đơn vị làm ăn chân chính) hoặc còn tồn tại trên thị trường, và như vậy đường đi cuối cùng nó sẽ vẫn quay lại cây trồng. Hậu quả thì chúng ta cũng đã biết. Một vấn đề nữa cũng cần làm sáng tỏ là có hay không những văn bản cam kết “tự chịu trách nhiệm, không khiếu nại” về Cdm như nhà xuất khẩu đã cho biết? Nếu không có các văn bản này thì cũng là để minh oan cho các nhà nhập khẩu đồng thời người xuất khẩu phải được coi là có hành vi gian lận thương mại! 

Nhân đây tôi cũng trình bày thêm về vấn đề vàng O.

Hiện nay vàng O cũng là “ tội đồ” gây ách tắc cho xuất khẩu Sầu riêng, được đề cập nhiều nhất, nóng nhất về nguyên nhân Sầu riêng nhiễm chất này và cách loại bỏ nó khỏi Sầu riêng. Nhưng cũng xin các cơ quan có trách nhiệm để mắt đến lĩnh vực chăn nuôi gia cầm, thủy sản,... thậm chí một số gia vị bày bán đầy ngoài chợ. Tôi không mua, không ăn những con cá trê, con lươn, con Baba vàng ươm trông rất bắt mắt mà người bán quảng cáo là đồ tự nhiên hoang dã. Tôi cũng không dùng loại củ Riềng (ai là idol của món giả cầy thì chắc chắn biết loại gia vị này) đã xay nhỏ vàng ươm bày bán khắp các chợ từ nông thôn đến thành phố. Các cơ quan chức năng có ai đã từng đặt câu hỏi để kiểm tra liệu củ Riềng non xay sẵn có màu đẹp như vậy, con gà làm sẵn bán ngoài chợ có màu vàng đẹp như vậy, những quả trứng gà, vịt có lòng đào hấp dẫn… thực chất là gì? Có ai biết những con lợn có nhiều nạc mà cánh lái buôn thường hỏi nhau bằng tiếng lóng “đàn này có mì chính chưa” là nó đã được ăn chất cấm gì trước khi xuất bán? Còn rất nhiều vấn đề mà các doanh nghiệp gần Nông dân như chúng tôi nắm được trong từng ngóc ngách thường ngày, muốn kết nối với các cơ quan có trách nhiệm để góp phần nhỏ bé của mình cho chính sách pháp luật đi vào cuộc sống. Xin hãy tương tác khi nhận được phản ánh về những góc khuất. Xin đừng im lặng nghi ngờ những phản ánh đó là do cạnh tranh không lành mạnh, là “chuyện nội bộ của doanh nghiệp” như việc xử lý thông tin với DAP Hàn Quốc thời gian qua. 

Nói về áp lực 

Chúng tôi tất nhiên chịu rất nhiều áp lực, trước hết trong 3 tháng đấu tranh đàm phán về chất lượng lô hàng DAP Hàn quốc, là lãnh đạo, tôi bị chính áp lực từ nội bộ của mình vì lợi nhuận rất lớn nếu nhập lô hàng này (theo thời điểm nếu nhập thì sau khi trừ chi phí chúng tôi có thể thu lợi nhuận mỗi tấn đến 5 triệu đồng; như vậy một tàu 6.000T theo bản chào là 30 tỷ trong khi kinh doanh chung đang không thuận lợi. Có những anh em đã bảo tôi “Chú ơi, chú cứ nhập đi, vướng đến đâu mình xử đến đó, cùng lắm chú chi hết một tỷ thì vẫn còn lời chán …” Rồi rất nhiều điều tiếng, khen có, chê có, căm tức có và biết bao áp lực “tế nhị“ khác mà không nói ra nhưng chắc ai cũng hiểu. Cuối cùng, Chúng tôi đánh giá cao cố gắng nỗ lực của Bộ NN trong việc thúc đẩy TQ cấp thêm mã vùng trồng, việc bổ sung mã số vùng trồng là rất tích cực, tuy nhiên việc thêm mã vùng trồng được cấp không đồng nghĩa với việc xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc tăng lên như kỳ vọng nếu Cdm và vàng ô vẫn vượt ngưỡng của TQ. Chúng tôi mong muốn các nhà quản lý và các nhà khoa học đưa ra giải pháp gốc rễ, căn cơ xử lý được căn nguyên việc nhiễm Cdm, vàng ô hoặc các loại chất cấm khác theo yêu cầu của các nhà nhập khẩu để nông sản Việt Nam trở lại đường đua xanh, để người Nông dân luôn có nụ cười trên mặt chứ không phải cảm tính “kiên quyết không dùng các loại phân bón CÓ chứa Cd...” (Báo Tiền phong ngày 22/5/2025 trích đăng trả lời của Ông Huỳnh Tấn Đạt - cục trưởng cục BVTV)… - (Các anh sản xuất sản phẩm có chứa Lân như Đình vũ, Lào Cai, Lân super, NPK có lẽ cần chuẩn bị tinh thần đối mặt với khó khăn tiêu thụ trong thời gian tới vì sản phẩm của các Anh ít nhiều đều CÓ CADIMI đấy ạ); hoặc chỉ một chiều hô hào dùng phân bón hữu cơ mà không khuyến cáo cẩn trọng khi nguyên liệu tạo ra nó có thể là từ rác thải ở Thành Phố sẽ có nguy cơ nhiễm kim loại nặng như thuỷ ngân, Cdm, hoặc asen.. Xin cảm ơn tất cả các quý vị. Cảm ơn ban tổ chức báo Tiền phong đã tạo điều kiện cho chúng tôi phát biểu trong hội thảo này. Một lần nữa, kính chúc các quý vị sức khoẻ và hội thảo thành công! 

VŨ DUY HẢI - TGD Vinacam